B Tipi Zaman ve Özgür İrade Uyuşur mu?

 Zamanın B teorisiyle ilgili yaygın fikirlerden biri eğer b teori gerçekse özgür iradenin olmayacağıdır. B teorisinde değişim yoktur. Olaylar zincirinin her anı bölünmüştür, farklı bir dünya şeklinde vardırlar. Her an ezelden beri vardır değişmezler bir süreç içine girmezler. Buna rağmen bir olayın öncesi ve sonrası da vardır. Daha doğrusu önce olan olay aslında diğerinin sebebidir. Nedensellik eş zamanlı olarak vardır ve değişim olmamasına rağmen bir dünya diğerinin sebebidir. Bu nedenselliğin zamana şartlı bir olgu olmamasından ötürüdür. Ezeli olarak olan iki varlıktan biri diğerinin sebebi olabilir. Bu iki varlığın sebep olanı olmasaydı diğeri de olmayacaktı ancak sebep olan yapısı gereği sonucu ortaya koyuyorsa sonucun da sebep gibi ezeli olması mümkündür. Bu sebeple b teorisinin dayandığı bu kısım sağlamdır ancak b teorisinin eleştirilecek çok şeyi var. Bu yazının konusu bu değil. Özgür iradenin b tipi zaman modelinde var olup olamayacağı bu yazının konusu. Özgür iradeyi iki farklı seçenek arasından birini seçebilme kabiliyeti olarak tanımlarsak normal determinist sistemlerden farklı olarak sonuç tam olarak belli olan bir şey olmayacaktır. B tipi zaman modeli eş zamanlılığı gerektirdiği ve değişim olmadığı için özgür iradeyle bağdaşmıyor gibi görünmektedir. Ancak özgür iradenin gerçekleşmesi için bir süreç ve karar alma(sonradan alma yani değişim) zorunlu bir şart olmamaktadır. Özgür iradeyi sadece farklı alternatifler arasından seçim yapabilen ve indeterminist olan bir şey olarak görüyorsak ezeli ve değişmez olan bir varlığın ezelden beri bir karar almış olarak var olmasında da bir problem yoktur. Bu mantıken olanaklıdır. İnsanlar için bir akıl yürütme belki sebepleri ağır bastırma ve buna göre karar alma süreci geçerli olsa da irade bu süreci zorunlu olarak gerektirmez. Ezeli bir varlık değişmeyen yapısıyla bir karar almış olabilir ve onun gerektirdiği sonuç da ezeli olarak var olacaktır. Ve bu varlık ezelden beri başka bir karar almış da olabilirdi. Bunun sonucu olarak sonuç da farklı olacaktı. İradenin gerektirdiği farklı ihtimalin potansiyel varlığı ve tek tip sonucun gerçekleşmeme olasılığı korunmuş olurdu. Bu yüzden b tipi zamanda da özgür irade gerçek olabilir. İnsanlar açısından olaya baktığımızda karar alma süreci, karardan dönme gibi şeyler de olduğu için daha karışık görünmektedir. Aslında hiçbir farkı yoktur tamamen aynıdır. Bir insanın karar alma sürecini b tipi zamanda modellersek her dünya ezelden beri vardır ve birbirini etkiler. İnsan bir dünyada kararsızken diğerinde karar alma anı gerçekleşmiştir. Bu an ezelidir ve değişmezdir. Yukarıda dediğim gibi ezeli bir benlik özgür iradesiyle karar alabiliyorken insan için de geçerlidir. Çünkü insan da aslında değişmemiştir. Onun karar aldığı an ezelden beri vardır ve sebep dünyaları da ezelidir. Bu durumda insan benliği ezelden beri bir karar vermiş olabilir. İnsanın karar verdiği an da kararına sebep olan şeyler de ezelden beri vardır. Dolayısıyla hiçbir değişim olmadan böyle bir şey olabilir. İnsan kendi hafızasında karar almadığı anı da hatırlayıp(hem de ezeli olmasına rağmen)değişimin olduğuna inanabilir ancak bu epistemolojik bir sorundur. Zaten b tipi zaman da insanın illüzyon içinde olduğuna inanır. Yine de b tipi zaman yarrakım gibi bir teori.